Wiesław Matuszek, Gdańsk wczesnośredniowieczny
(na podstawie badań archeologicznych Andrzeja Zbierskiego). Fot. Ewa Meksiak
W 997 roku Wojciech (Adalbert), biskup Pragi, który wyruszył z akcją misyjną do Prusów, przybył „najpierw do miasta Gdańska”. Żywot świętego Wojciecha, dzieło Jana Kanapariusza, zawiera pierwszą pisemną wzmiankę o Gdańsku. W owym czasie miasto, położone na wyspie u ujścia Motławy do Wisły, miało dwa osobne porty: dla grodu i dla podgrodzia.
Zajęcie Gdańska przez krzyżaków w 1308 roku oznaczało wielkie zmiany w organizacji życia gospodarczego i społecznego. Na południe od Starego Miasta powstało Główne Miasto, ulokowane na lewym brzegu Motławy. Przyjęta wówczas struktura miasta zachowała się do dziś: główne ulice, prostopadłe do Motławy, kończyły się bramami wodnymi. Przy nich usytuowane zostały w XIV w. przystanie, natomiast budynki pomiędzy bramami tworzyły rodzaj muru obronnego.
Średniowieczny port na Motławie.
Makietę wykonali Mirosław Brucki i Krzysztof Bogacki, Pracownia Konserwacji Modeli Centralnego Muzeum Morskiego w Gdańsku. Fot. Ewa Meksiak
Wojciech Gerson, Port w Gdańsku w XVII wieku.
Ze zbiorów Muzeum Narodowego w Poznaniu
Zaangażowanie w eksport polskich towarów rolnych i leśnych stało się podstawą ekonomicznego i kulturalnego rozwoju Gdańska, od końca XV w. głównego portu Rzeczypospolitej. Gdańsk wkracza w swój Złoty Wiek, trwający przez całe 16. i 17. stulecie. Ustawicznie zwiększa się liczba statków wchodzących do portu po polskie towary. Przykładowo w 1593 roku do Gdańska wpłynęło 2 229 statków różnych bander (najwięcej holenderskich). Dla ich obsługi budowano wciąż nowe nabrzeża, które ostatecznie osiągnęły długość 3 km.
Nowy Port (przed 1939)
na pocztówce ze zbiorów Centralnego Muzeum Morskiego w Gdańsku
Wzrost wymiarów statków oraz, co za tym idzie, ilości i ciężaru przewożonych przez nie towarów, spowodował konieczność radykalnych zmian w organizacji portu. Spichlerze stały się niewystarczające, a pogłębianie kanałów portowych rujnowało stare, płytko osadzone nabrzeża. W XIX wieku zadecydowano o budowie Nowego Portu (Neufahrwasser) w rejonie dawnego portu zewnętrznego, niedaleko Twierdzy Wisłoujście. Powstały tam też niebawem zakłady przemysłowe, wykorzystujące transport wodny do sprowadzania surowców i wywozu gotowych produktów, poprowadzono tam także linię kolejową.